Lapland strekt zich uit over het noorden van vier landen: Noorwegen, Finland en Rusland. De lappen, of Samen die er nu leven zijn de erfgenamen van een 5000 jaar oude traditie (klik hier voor meer achtergrondinformatie)



De Samen of Lappen - terug naar boven

De Lappen worden zelf liever Samen genoemd. Er wonen circa 7000 Samen in het reusachtig gebied bij de poolcirkel, in de zogenaamde Saamse thuisregio’s, Sámiid ruovttuguovlu, de drie meest noordelijke districten van Finland: Enontekiö, Utsjoki en Inari.

Tot in de vorige eeuw waren de Samen nog nomaden. Ze vergezelden de rendieren tijdens hun lange tochten door de bossen en toendra's. Ze volgden echter hun kudden, terwijl andere nomaden hun kudden leiden. Ze woonden in tenten die erg veel leken op de tipi's van de Noord-Amerikaanse indianen. Rendieren vormen nog steeds de belangrijkste vorm van inkomsten voor de Samen. Maar ze blijven nu wel op dezelfde plaats wonen. Ze zetten hun dieren op weiden. Ze gebruiken nu ook vaak sneeuwscooters in plaats van rendieren om hun sleeën te trekken.

Wanneer de meren bevroren zijn, beginnen in Lapland de rendierkoersen. Vroeger ging het om wedstrijden tussen sleeën die getrokken werden door een of meerdere rendieren. Nu gaat het er helemaal anders aan toe. De dieren moeten een afstand van 1 of 2 kilometer afleggen. Ze rennen ontzettend hard en veel mensen wagen een gokje. In de namiddag wordt de overwinnaar van de finale uitgeroepen tot de "koning der rendieren". Daarna wordt een glas gedronken tegen de kou.

De typische kleren van de Samen moesten hen beschermen tegen de kou. De dikke muts diende in de winter als bivakmuts. in de zomer gebruikte men ze als masker om te kunnen slapen in de middernachtzon. Nu hebben de Samen echter een anorak en andere Westerse kleren ontdekt.


2 Saamse mannen in de Gákti (ook wel Gakti). Dit kledingsstuk wordt gedragen bij ceremonies en tijdens het hoeden van de rendieren. In het Noors heet dit kledingsstuk ook wel Kofte. De traditionele Sami-kostuum wordt gekenmerkt door een dominante kleur versierd met gekleurde banden die contrasteren, vlechten, tinnen borduurwerk, kunstuitingen in tin, en vaak een hoge kraag. De Gákti van vrouwen hebben vaak een langere "rok" dan die van de mannen. Vroeger werden deze van rendierhuid gemaakt, nu veelal ook van wol, katoen of zijde.

Lang geleden werden de Samen door missionarissen tot het christendom bekeerd. Toch bleven velen net als hun voorouders geloven dat dieren een ziel hebben. Ze aanbidden beren en witte rendieren, maar ook de zon, de maan en andere natuurverschijnselen. Dat wordt animisme genoemd. Er bestaan zelfs nog een paar priesters of sjamanen die deze godsdienst doorgeven. Ze worden door sommigen als tovenaars en door sommigen als genezers bezien.


Op de Saamse vlag staat symbolisch een sjamanentrom afgebeeld, omringd door het rood van de zon en het blauw van de maan. De Saamse nationale feestdag is 6 februari.

Saamse identiteit vaak gedefinieerd op basis van taal

Een persoon wordt als Saam beschouwd, wanneer hij/zij zelf zegt Saam te zijn en hij/zijzelf of minstens een van zijn/haar ouders of grootouders Saamstalig is. Er zijn verschillende Saamse talen, afhankelijk van de definitie die men hanteert, kan het aantal oplopen tot tien. In Finland worden drie Saamse talen gesproken: het Noord-, Inari- en Kolttasaams. Deze talen zijn erg verschillend, zodat de sprekers van de ene taal de andere Saamse talen niet verstaan, tenzij ze die als vreemde taal hebben geleerd.

Het Fins als dominante officiële landstaal vormde, en vormt tot op zekere hoogte nog steeds, een bedreiging voor het behoud van het Saams. Via wetgeving is men erin geslaagd de positie van het Saams te versterken en te vrijwaren. Pas in 1992 werd een wet van kracht waarin het recht werd verankerd om Saams te gebruiken in contacten met de overheid. Begin 2004 werd een nieuwe Saamse-taalwet van kracht, die ambtenaren ertoe verplicht om de taalrechten van de Samen te verdedigen en het hun praktisch mogelijk te maken hun taalrechten uit te oefenen. In de Finse grondwet in het recht neergelegd voor de Samen om hun eigen taal en cultuur te behouden en te ontwikkelen. Het hoogste representatieve orgaan van de Samen is de Saamse Gemeenschapsraad, de Sámediggi, die verantwoordelijk is voor een autonoom cultureel beleid voor de Samen, het verdedigen van hun juridische en sociale belangen en onderwijs- en scholingsaangelegenheden.

”De nieuwe taalwet heeft de positie en de beschikbaarheid van het Saams versterkt, want nu moeten overheden diensten in het Saams aanbieden ook zonder dat dit uitdrukkelijk vooraf werd gevraagd. Volgens de taalwet moet het Saams voortaan ook op gelijke voet behandeld worden met de officiële landstalen”, vertelt Matti Morottaja, die het Inarisaams bestudeert in zijn hoedanigheid van onderzoeker aan het Centrum voor studie van de talen van Finland. ” Sinds de wet van kracht werd, hebben ambtenaren in gemeente- of staatsdienst zelfs recht op studieverlof om Saams te leren”, voegt hij eraan toe.

Praktische maatregelen cruciaal voor overleven taal

Naast wetten zijn praktische regelingen noodzakelijk voor het behoud van een taal. Zo hebben de zogenaamde taalbaden, waarvoor Matti Morottaja een van de initiatiefnemers was, hun nut bewezen voor de verspreiding van de kennis van het Inarisaams. Een taalbad houdt in dat Finstalige kinderen al in de crèche Inarisaams leren verstaan en spreken. Niet alleen zorgt dit ervoor dat de kinderen een gedegen kennis van het Inarisaams krijgen, het heeft ook een positieve invloed op het gebruik van de taal binnen het gezin: de ouders en andere volwassenen zijn ook eerder geneigd om Saams te gaan spreken, vertelt Morottaja. De taalbaden worden georganiseerd door de Inarisaamse vereniging Anarâskielâ Servi, opgericht in 1986. Taalbaden bestaan ook voor het Kolttasaams.

”Om het Saams levend te houden is het belangrijk om het gebruik ervan te bevorderen in verschillende sociale contexten, in media en cultuur, vooral de jongerencultuur”, onderstreept Morottaja. Er bestaat zelfs rapmuziek in het Saams. De pionier van de Saamse rap, Mikkal Morottaja, bekend onder zijn artiestennaam Amoc, is de zoon van Matti Morottaja.

Plannen om noordse samenwerking te versterken

Tegenwoordig werken de Samen op veel gebieden grensoverschrijdend samen. De Finse, Zweedse en Noorse Saamse Gemeenschapsraden hebben een gemeenschappelijk parlementaire assemblee sinds 2000. Verder is er sedert 1956 ook al een Saamse Raad, waar ook Rusland in is vertegenwoordigd.

Omdat de Samen hun cultuur, taal en maatschappelijk leven verder willen uitbouwen als één volk over de grenzen heen, is er door de noordse landen samen een ontwerp voor een Saams verdrag uitgewerkt, waaraan in november dit jaar de laatste hand werd gelegd. Dit verdrag moet de positie van de Samen als indigeen volk verbeteren. Het ontwerpverdrag verplicht de staten ertoe de rechten van de Saamse taal te vrijwaren, door er onder meer voor te zorgen dat Saamse programma’s kunnen worden uitgezonden op radio en televisie en dat er Saamse kranten en tijdschriften kunnen verschijnen.

Ook de land- en waterrechten van de Samen wil men in het verdrag versterken; het voorstel daarvoor stemt overeen met het Verdrag over indigene volkeren van de Internationale Arbeidsorganisatie IAO, dat bepaalt dat de Samen het recht hebben op het land en de wateren die ze traditioneel gebruikten. In Finland, waar de rendierhouderij, in tegenstelling tot in Noorwegen en Zweden, geen alleenrecht van de Samen is, zou de overheid zich ertoe verbinden om de positie van de Saamse rendierhouderij te versterken. De onderhandelingen over het verdrag zullen naar schatting over enkele jaren worden afgerond.


(bron: site van de Finse ambassade in Finland, www.finlande.be)


Santa Claus of dé kerstman - terug naar boven

Kerstmis wordt nergens zo uitgebreid gevierd als in Scandinavië en vooral in Finland. Daar is kerstmis een feest van gedeelde vreugde, warmte en intimiteit. Op die dag worden ook de gestorven familieleden herdacht. Reeds weken voor de grote dag wordt het feest voorbereid. Het duurt trouwens tot na Driekoningen.

De dag van de heilige Lucia, het feest van het licht

Op 13 december wordt de heilige Lucia gevierd. Zij is "de verloofde van het licht" of " de dochter van de langste nacht". Die dag is de donkerste van het jaar. Daarna lengen de dagen opnieuw en komt het mooie weer terug. Het feest van het licht is een familiefeest. Op die dag staat iedereen vroeg op behalve papa. Mama geeft witte jurken aan de kinderen. Het blondste meisje van het gezin mag een kroon met kaarsje dragen. Zij is "Lucia''. De andere zussen krijgen een kroon van zilverpapier, de broers een punthoed versierd met sterren. De kinderen gan zo hun vader verrassen. "Lucia" draagt een schotel met een kop koffie, broodjes met saffraan en koekjes.

Het land van de kerstman

De kerstman woont in Lapland, op de berg Korvantunturi, samen met zijn vrouw. Het is een plaats die zeer moeilijk te bereiken is. Daarom heeft hij ateliers en een kantoor dicht bij Rovaniemi, de hoofdstad van Lapland. Hoewel Rovaniemi niet al te groot is heeft ze toch een zeer moderne luchthaven waarop veel grote steden jaloers zijn. Elke dag landen er vliegtuigen uit de hele wereld.

De helpers van de kerstman zijn gekleed in rood geklede aardmannetjes. Zij helpen hem bij het verwerken van de post die vanover de hele wereld komt. Ook via het internet krijgt hij duizenden berichten. Iedereen zou antwoord krijgen hoewel ik al tweemaal iets geschreven heb maar nog niets heb gekregen!

Onderstaand stukje is overigens een interessante beschrijving van de business die het gebeuren rond de Kerstman is geworden.

Hyvää Joulua
Door-Marion van der Dennen

In deze vijfdelige serie kijkt News.nl naar de gebruiken rond Kerstmis in de hete wereld. Vandaag deel een: Kerstmis in Fins Lapland

De Finse Lappen hebben geluk. Zij wonen namelijk vlak bij de kerstman. Hun kinderen zijn opgegroeid met bezoeken aan de goede oude man met de witte baard. Pas in de jaren vijftig deelden ze het geheim van zijn verblijfplaats met de rest van de wereld.

Tijdenlang vertelden Noordamerikanen, Engelsen en Scandinaviërs hun kinderen over de kerstman. Deze zou op de Noordpool wonen. Voor de kleintjes bleef hij een onbereikbaar persoon. Maar in 1925 brachten de kranten groot nieuws. De grasetende rendieren konden helemaal niet leven op de Noordpool. Vandaar dat de goede oude man in Fins Lapland woonde, in. de 'orenberg' om, precies te zijn. De oren die uit de berg steken, zijn die van de kerstman, zodat bij naar alle kinderen in de wereld kan luisteren. Hij hoort het dus als er iemand niet zoet is. Binnen in de berg wonen ook zijn helpers, de drukke elven.

Na de onthulling van zijn geheime verblijfplaats kreeg Santa ineens veel bezoekers. Daarom besloot hij in 1985 zijn eigen kantoor te openen op de poolcirkel, vlak bij de hoofdstad van Lapland, Rovaniemi. Daar kunnen kinderen en volwassenen uit de hele wereld hem iedere dag van het jaar opzoeken. De kerstman geeft dan een speciaal cadeau: Iedereen die in een volgend leven één van Santa's rendieren wil zijn, krijgt twee krijtstrepen op de slapen. Daar zal later een gewei uitgroeien.

Tot zover de sprookjesversie. In werkelijkheid gaat het om een grootschalige toeristenindustrie. 'Het SantaPark, the Christmas Experience', zoals het park heet, wordt gerund door vele Finnen.

Om de beurt spelen ze de kerstman. Betalende toeristen mogen een tochtje maken met Santa's rendieren, of op de foto met de oude baas. Winkeltjes vol kostbare souvenirs brengen extra geld in het laatje

Voor de goedgelovigen onder ons volgt hier het postadres van de kerstman: Santa Claus Office, FIN-96930, Arctie Circle, Finland. Een antwoord is gegarandeerd. De Finse kerstman heeft namelijk zijn eigen postkantoor.

Bron: News.nl 7 december 2000

Uw eigen brief van de kerstman ontvangen? Klik hier!

En wat de Finnen zelf van Kerstmis vinden? Lees onderstaand interview om meer te weten.

Kerstmis in het land van Santa Claus

In Finland, het land waar Santa Claus woont, wordt met Kerstmis vooral veel gegeten, net zoals bier. Verder gaan de Finnen natuurlijk de sauna in en zijn er cadeautjes, kerstbomen en lichtjes. Sari Hämekoski is twintig jaar en studeert medicijnen in het Duitse Lübeck. Voor de feestdagen gaat ze naar huis, in het Finse Tampere, om bij haar vader Jukka, moeder Kaisu en broer Juba te zijn.

Is de 24ste december bij ons vaak een rustig aanloopje -naar Kerstmis, in Finland is het dé feestdag. 'Dan kij- ken we met onze ouders en grootouders naar de vredesverklaring op televisie, gaan we naar de sauna, de kerk en het kerkhof waar kaarsen worden neergezet," vertelt Sari. "En daarna is het tijd voor het Kerstdiner." Op tafel staat bij de Finnen ham en vaak ook kalkoen. Erbij eten ze aardappels, worteltjes en 'rutapaga'. Die groentes zijn fijngemalen en vermengd met kruiden en specerijen. Ze worden geserveerd in aluminium vormpjes. Bij een traditioneel Fins Kerstdiner hoort ook 'rosolli': een soort salade met gekookt en in stukjes gesneden vlees, aardappels, wortelen en... slagroom. Rosolli wordt rood gekleurd met bietensap.

Cadeautjes

Na het eten komen de cadeautjes tevoorschijn. Alle familieleden hebben iets voor elkaar gekocht. "Joulupukki, de Kerstman, komt eigenlijk alleen bij families met kleine kinderen," vertelt Sari. "Maar je kunt hem natuurlijk gewoon 'bestellen' als je dat wil. Met vrienden van scouting heb ik zelf wel eens voor Santa Claus gespeeld. " Kerstavond wordt bij familie Hämekoski besloten voor de televisie. De volgende ochtend zijn er 'kliekjes' als ontbijt.

Sneeuw

Dat de Kerstman in Finland woont, lijkt Sari niet zoveel te doen. "Hij woont in het Noorden, bij de pooicirkel"vlakbij Rovaniemi,' vertelt ze. "Daar is 'Santa's Village', maar dat is puur voor de toeristen. Er is een pretpark gebouwd in een berg, terwijl we in Finland niet eens echte bergen hebben." Sari heeft de Kerstman ook nog nooit voorbij zien racen met zijn slee. "Er valt hier zo weinig sneeuw dat die arme man met de auto moet."

Voor de lezers van Stadskrant Veghel heeft Sari nog een echte Finse Kerstwens: Hyvää Joulua!

Bron: Stadskrant Veghel, 2000, nr. 51

Zie ook onze Kerstspecial, in 2002 gepubliceerd